ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ
Προφήτης μιας Αναγέννησης;

"for his poetry, which, against the background of Greek tradition,
depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness
modern man's struggle for freedom and creativeness"
(η προσφώνηση της επιτροπής που του απένειμε το Νόμπελ λογοτεχνίας 1979)

του Γιώργου Α. Στάθη
(άρθρο του 1997,  αναβάθμιση Μάϊος 2007)

Ευρετήριο ιστοσελίδας:

1) Η "Λευκή Θεά" στην ποίηση του  Ελύτη 2) Ο Οδυσσέας Ελύτης στο INTERNET 3) Ελύτης και Μουσική Αναγέννηση 4) ΕΛΥΤΙΣΜΟΣ, αλλά οχι και... ελιτισμός! 5) Ελύτης, ο Μετα-Χριστιανός Προφήτης ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ και ΠΗΓΕΣ

"H Μικρή Θεά χωρίς χέρια" (από την Γκαλερί on-line). Για να δείτε αυτό το άγαλμα(*) σε 3-D χρησιμοποιείστε: (*) Το αγαλματίδιο αυτό μιας "Θεάς με στήθη αντί για χέρια" συμβολίζει την Αρχέγονη Θεά / Μούσα, που... παρά την αναπηρία (που της προκάλεσαν οι Πατριαρχικές Θρησκείες) συνεχίζει να προσφέρει (και να προσφέρεται).

1) Η Λευκή Θεά στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη  (καλωσορίζοντας μια μελέτη του Ηλία Μαγκλίνη)

Επιτέλους!... - Kάποιος Ελληνας μελετητής του Οδυσσέα Ελύτη, εκτός... Ιντερνέτ (!), αποφάσισε να κάνει συγκριτική μελέτη, μεταξύ της "Μαρίας Νεφέλης" του Ελύτη και της "Λευκής Θεάς" του Robert Graves, βρίσκοντας τα κοινό υπόβαθρο ανάμεσα στην αρχαία θρησκευτική παράδοση της Μεγάλης Θεάς (θέμα του Graves) και της Μούσας-Θεάς στην ποίηση του Ελύτη. [1] [2]. Αυτή η σύντομη (αλλά και πλούσια σε υλικό) συγκριτική μελέτη του κ. Ηλία Μαγκλίνη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Διαβάζω", Μάρτιος 1997 [1].

Δεν φαίνεται να υπήρξαν παρά ελάχιστες προηγούμενες αναφορές σ' αυτό το θέμα. Είμαστε πολύ λίγοι, όπως φαίνεται, όσοι επιχειρήσαμε μια τέτοια συσχέτιση, και ακόμη πιό λίγες οι γραπτές εκφράσεις της. Τρομάρα μας! Μία απο τις πιο σημαντικές προσπάθειες σε παρόμοια κατεύθυνση έκανε ένας φιλέλληνας, ο Jeffrey Carson[3] έντεκα χρόνια πριν τον κ.Μαγκλίνη (ο οποίος αναφέρει βέβαια τον Carson) σε "Ειδικό Αφιέρωμα" του περιοδικού "Χάρτης" για τον Ελύτη, το 1986. Παρόμοιες εξερευνήσεις απο κάποιους άλλους φιλέλληνες ( καθώς και μία μελέτη της κ. Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ[5] ) δεν φαίνεται να... συγκίνησαν και τόσο, μέχρι τώρα, τις υψηλές διάνοιες της χώρας μας. Απο τη μικρή μειοψηφία των Ελλήνων που διαβάζουν Οδυσσέα Ελύτη, ακόμη πιο μικρή φαίνεται η μειοψηφία που τον θεωρεί "Ποιητή της Μούσας" αντί υμνητή... βοτσάλων, λιακάδων και βαρκών του Αιγαίου, κατάλληλων για τουρίστες. Πολλοί διανοούμενοι που σχολίασαν τον Ελύτη προσπέρασαν τη Θεότητα/Μούσα (που αποτέλεσε κινητήρια δύναμη της ποίησής του) θεωρώντας την δευτερεύουσα, ή και αμελητέα. Σε άλλες ακραίες περιπτώσεις, οι "διανοούμενοι" της... χούντας(!) επιχείρησαν να αλλοιώσουν και να οικειοποιηθούν το μήνυμα του "Αξιον Εστι", προορίζοντάς το για τη δική τους φασιστική συνθηματολογία ("Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών") κάτι εντελώς αντίθετο με τις προθέσεις του ποιητή. Ο Ελύτης υπήρξε περισσότερο αναρχικός, αν μπορέσει κανείς να τον διαβάζει σωστά, δηλαδή χωρίς να προσπεράσει τις λεπτές πτυχές και αιχμές του έργου του κατά της Εξουσίας. Προς μια τέτοια τολμηρή κατεύθυνση ερμηνείας του Ελύτη κινήθηκε και η "υπέροχη Λιλή" Ζωγράφου[5] που όμως (παρά τις δυνατές και ελεύθερες ιδέες της) δεν ασχολήθηκε καθόλου με το θέμα της Μούσας. Το έργο της "Ο Ηλιοπότης Ελύτης"[5] είχε στόχο να διαλύσει τις "συντηρητικές παρανοήσεις" αποκαλύπτοντας τον "επαναστάτη μέσα στον Ελύτη" και μ'αυτό το απλό θέμα η Μούσα-Θεά του ποιητή δεν είχε άμεσα ορατή σχέση.

2) Ο Οδυσσέας Ελύτης στο INTERNET

Παρόμοια προσπάθεια μ'εκείνη του Ηλία Μαγκλίνη έκανα κι εγώ, μερικούς μήνες πριν, στο Ιnternet, όπου (κατάπληκτος) βρέθηκα μεχρι και... κατηγορούμενος (απο 'ηγετικό θαμώνα' του) ότι... παρενόχλησα το newsgroup 'alt.sex', όταν δημοσίευσα εκεί μια σύντομη αναφορά στο ερωτικό στοιχείο της ποίησης του Ελύτη, ονομάζοντάς τον 'ποιητή της Μούσας', και τεκμηριώνοντάς το με προσπάθειες μετάφρασης μερικών στίχων της "Μαρίας Νεφέλης"[6].

Είναι πιθανό ότι ο κ. Μαγκλίνης (όπως οι περισσότεροι αντι-τεχνοκρατικοί διανοούμενοι) δεν ασχολήθηκε μέχρι τώρα, μ'αυτό το... "συνοθύλευμα ατιμίας και αμοραλισμού", (όπως μερικοί αποκάλεσαν το Internet, εννοώντας φυσικά διάφορες συζητήσεις που έγιναν -και γίνονται αενάως- στα newsgroups). Ομως, τόσο ο κύριος Μαγκλίνης όσο και αλλοι αξιόλογοι λόγιοι, συγγραφείς και καλλιτέχνες, που μέχρι σήμερα λάμπουν... δια της απουσίας τους, απο το... Internet, καλούνται επιτέλους να ασχοληθούν και μ'αυτό, βουτώντας στα βαθειά νερά του, μπας και... καθαριστεί επιτέλους απ'την... κόπρο του Αυγείου που συσσωρεύεται εκεί, λόγω της βαρετής... ετεροβαρότητας κάποιων άξεστων (και ενίοτε φασιστοειδών) τεχνοκρατών!

Αλλες φορές (πάντα μέσα στο Internet) είχα γράψει αναλύσεις και μεταφράσεις ορισμένων αποσπασμάτων του Ελύτη καθώς και συσχετίσεις της Μαρίας Νεφέλης με τη "Λευκή Θεά" του Robert Graves. Αυτό[7] αρχικά αποτέλεσε είδος "αποτοξίνωσης" απ' τη... μονοτονία της Πληροφορικής! Αργότερα, έγινε όλο και περισσότερο συστηματική ενασχόληση (ίσως στα πρόθυρα του να γίνει επάγγελμα)! Μάζεψα λοιπόν όλα εκείνα τα άρθρα για τον Ελύτη και τα αναδιοργάνωσα σε "ιστοσελίδες", που μια φίλη-εταιρεία δέχτηκε (το 1997) να αναρτήσει: Η επιχείρηση "Κόμβος Καλαμάτας" (μέλος του δικτύου της "Compulink"). (Σημείωση 2007: Οι ιστοσελίδες εκείνες σήμερα δεν υπάρχουν πια, ούτε και η επιχείρηση που τις φιλοξενούσε).

Το παρόν κείμενο γράφτηκε με κύριο προορισμό τις ιστοσελίδες τού "Πολιτιστικού Κόμβου Καλαμάτας" [8], αλλά ταυτόχρονα κατατέθηκε και στο περιοδικό "Διαβάζω".

3) Οδυσσέας Ελύτης και Μουσική Αναγέννηση

Σ' αυτή την πανάρχαια χώρα, γεμάτη Πρωτογενή Θεϊκή Ενέργεια, με τους κατοίκους της... βομβαρδιζόμενους απο κύματα μουσικής και πολιτιστικής ρύπανσης, η ποίηση του Ελύτη και το όραμα της Μούσας μέσα στο έργο του αποτελούν μέθοδο πολιτιστικής αντίστασης!...

Η συσχέτιση ανάμεσα στην Αρχαία Πνευματικότητα της Μεγάλης Θεάς και στην παρουσία της Μούσας μέσα στο έργο του Ελύτη, είναι καιρός να γίνει καθαρά και ανοιχτά. Το μεγάλο πρόβλημα βέβαια είναι η πρακτική ανυπαρξία μιας τέτοιας συσχέτισης σ'έναν τόπο καθόλου φιλικό πολιτιστικά προς τη Μούσα, στις περισσότερες περιπτώσεις. Η "σύγχρονη Ελλάδα" (των... καρα-σκυλάδικων του 1997) δεν έχει καμμία σχέση με τη "δεύτερη, επάνω-Ελλάδα" που οραματιζοταν κάποτε ο Ελύτης[11], μια Ελλάδα που όχι "απλώς" οραματιζόταν, έβλεπε!

Αλλά για να μην παρεξηγηθούν αυτά τα σχόλια, σαν υπέρ μιας... "κουλτούρας σαλονιών και όπερας", ας ξεκαθαρίσουμε πρώτα ότι η ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, αν κι ακατάλληλη για τον ψεύτικο διονυσιασμό των σκυλάδικων, παραμένει ανεξάντλητη έμπνευση για μια νέα "Αναγεννησιακή και Πολυδιάστατη" Μουσική που δεν θα έχει πια καμμία σχέση με τα σκυλάδικα. Τέτοια "νέα ακούσματα" έχουν ήδη εμφανιστεί κατα καιρούς, παρά τις αφόρητες πιέσεις της "εμπορικότητας". (Μια τέτοια προσπάθεια έκανα και εγώ κάποτε[12]. Δεν έγινα όμως ποτέ επαγγελματίας μουσικός). Πολλές προσπάθειες συνθετών να μελοποιήσουν την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη προσκρούουν στο εμπόδιο οτι απλούστατα δεν ταιριάζει (αυτή η Ουράνια Ποίηση) με το θλιμμένο και ανατολίτικο στυλ, που κυριαρχεί σε μεγάλο μέρος της Ελληνικής μουσικής σήμερα. Κι αυτός είναι ο λόγος που μόνο μια μουσική επανάσταση θα μπορούσε να χαρίσει στην ποίηση του Ελύτη το μουσικό της αντίστοιχο: μια Πολυδιάστατη Αναγεννησιακή Αισιοδοξία. Το επικό ύφος της μελοποίησης του "Αξιον Εστι" απ'το Μίκη Θεοδωράκη αποτέλεσε σταθμό της μουσικής μας, αλλά σίγουρα δεν θα ταίριαζε με άλλα έργα του ποιητή, περισσότερο 'αιθέρια και αισιόδοξα (όπως η Μαρία Νεφέλη).

Η Τεχνολογία μας προσφέρει σήμερα κάποια νέα μουσικά μέσα (MIDI) oλο και πιο προσιτά. Ολο και περισσότερος κόσμος έχει τώρα τη δυνατότητα να παίξει και να συνθέσει μουσική εξαιρετικής ποιότητας, σε ένα κόστος δεκάδες φορές λιγώτερο απο εκείνο πριν περίπου 10 ή 15 χρόνια. Ολα τα τεχνικά μέσα για μια Μουσική Αναγέννηση είναι ήδη διαθέσιμα, αλλά η πολιτιστική παρακμή δεν ξεπερνιέται μόνο τεχνολογικά. Η ποίηση του Ελύτη είναι (όπως ο... Ερωτας) αναντικατάστατη πηγή μουσικής εμπνευσης για νέα είδη μουσικής, που ακόμη δεν εμφανίστηκαν παρά αμυδρά στην Ελλάδα, λόγω της Μονοκρατορίας του Σκυλάδικου.

4) ΕΛΥΤΙΣΜΟΣ, αλλά όχι... ελιτισμός!

Καθόλου δεν θέλουμε εμείς που αγαπάμε την ποίηση του Ελύτη, να παραμείνει 'στα σαλόνια' μιας 'ελίτ εκλεκτών' του... Μέγαρου (αντί του... Παίδαρου!) Τη θέλουμε έμπνευση λαϊκή και ανανεωτική, αλλά όχι "λαϊκίστικη". Πνευματικά "αντι-εξουσιαστική", αλλά χωρίς... Μολότωφ και χωρίς κομματικοποίηση. Τη θέλουμε προσιτή και κατανοητή, όχι μόνο Ελληνική αλλά και παγκόσμια. Οπως το κίνημα του Rock, σε κάποιες παλιές (αλλά όχι τόσο μακρυνές) εποχές (που δεν φέρνουν μόνο νοσταλγία στους παλιούς, αλλά και έμπνευση στους νεώτερους). Τη θέλουμε έμπνευση για τους διαδόχους του Rave, τους έχοντες ταλέντο ικανό να αναβαθμίσει το Trance και το Techno!... Τη θέλουμε όπλο αναίμακτου πολέμου κατά του σκυλαδισμού! Ισως ποτέ να μη γίνει "μόδα", αλλά... ας είναι κι έτσι!... Τα "καλά πράματα" αλλοιώνονται και ξεφτιλίζονται όταν γίνουν "μόδες"! Εξάλλου, οι "μόδες" έρχονται και παρέρχονται, αλλά... οι μεγάλοι ποιητές μένουν. - Κι αν δεν αρέσουν στην οποιαδήποτε πλειοψηφία, πρόβλημά της!

Ο Ελυτισμός ("λυ" με υψιλον) δεν ειναι απαραίτητα "ελιτισμός" ("λι" με γιώτα). Ας λάβουμε υπ'όψη ότι το όνομα "Ελύτης" δεν ήταν παρά ψευδώνυμο που κατασκεύασε ο ποιητής (που λεγόταν Οδυσσέας Αλεπουδέλης) για να θυμίζει (εκτός απο ελίτ) και τη λέξη "αλήτης"!;-)

5) Οδυσσέας Ελύτης ο Μετα-Χριστιανός Προφήτης

Ο Ελύτης δεν ήτανε μόνο μεγάλος ποιητής, αλλά και μοναδικός στο είδος του προφητικός οραματιστής, παγκοσμίου επιπέδου. Τα οράματα του "Αξιον Εστι" δεν αφορούν μόνο το δικό μας (Ελληνικό) Γένος, αλλά και την Ανθρωπότητα. Δεν αφορούν μόνο το (δικό μας) παρελθόν, αλλά και το παγκόσμιο μέλλον και την Αντίσταση στον Τεχνο-Ολοκληρωτισμό.

Είναι πολύ περισσότερα τα παγανιστικά ή "κρυπτο- παγανιστικά" μηνύματα μέσα στην ποίηση του Ελύτη, απο τα ορθόδοξα και χριστιανικά. Στο "Μικρό Ναυτίλο", ο ποιητής δίνει οριστική και ξεκάθαρη διάψευση της δέσμευσης που (τάχα) είχε προς το στενά-Χριστιανικό Δόγμα:

"....Ο Ανθρωπος είναι αθώος... ...όλες οι θρησκείες λέγανε ψέματα.".. "Ναί, ο Παράδεισος δεν ήταν μια νοσταλγία. Ούτε, πολύ περισσότερο, μια ανταμοιβή. Ηταν ένα δικαίωμα". [9]

Ετσι προτιμώ να ονομάζω τον Ελύτη "Μετα-Χριστιανό" αντί απλώς-Χριστιανό, και (φυσικά) Νεο-Παγανιστή. Θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί και "Προφήτης Νέας Θρησκείας". Κι αν ήταν να εντοπίσουμε την ταυτότητα αυτής της "θρησκείας", δεν νομίζω ότι θα διέφερε και πολύ απο την επανανακάλυψη της "Θηλυκής Ταυτότητας του Απόλυτου" που μερικοί έχουν ταυτίσει με την Παναγία, άλλοι ονόμασαν Ουράνια Αφροδίτη, και κάποιοι άλλοι (όπως. ο G. S. Brown [10]) ταύτισαν με το "Αγιο Πνεύμα" του Χριστιανισμού. Αλλά... ας αφήσουμε προς το παρόν τη θεολογία στους θεολόγους. Μας έχει δοθεί χρησμός Α' προτεραιότητας:

"Να επιστρέψουμε τα ξύλα του Σταυρού στο Δάσος".

Με άλλα λόγια, ο Μετα-Χριστιανικός (και Προ-Χριστιανικός[12]) Παράδεισος του Ελύτη διατηρεί ένα οικολογικό "δικαίωμα επανόδου των ξύλων του Σταυρού στο Δάσος"! - Η ίδια η Σταύρωση καθίσταται αντιστρέψιμο συμβάν κατα μία έννοια. Οχι ότι δεν έγινε ποτέ, αλλά η εμμονή στη σταύρωση (που οδηγεί σε νέες σταυρώσεις) είναι απάτη των... σταυρωτών! Αυτή η "σταύρωση" είναι αχρείαστη, γιατί ο Ανθρωπος (όπως ο Χριστός) είναι αθώος. Και σε μία εποχή χωρίς-λόγο-σταυρώσεων, αυτό το μήνυμα... Οικολογικής Ανάστασης είναι επίκαιρο!

Γιώργος Α. Στάθης (c) Μάρτιος 1997.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ / ΠΗΓΕΣ

[1] Ηλίας Μαγκλίνης, "Η Λευκή Θεά στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη", περιοδικό "ΔΙΑΒΑΖΩ", Αρ.372, σελ. 58-65.

[2] Robert Graves, "The White Goddess", Oliber & Boyd, London 1960.

[3] Jeoffrey Carson, "Μαρίνα". "Αφιέρωμα στον Οδυσσέα Ελύτη", περιοδικό Χάρτης 1986.

[4] Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, [...] under construction

[5] Λιλή Ζωγράφου, "Ο Ηλιοπότης Ελύτης".

[6] (ανέκδοτο γράμμα προς την "Ελευθεροτυπία").

[7]

[8] ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΚΟΜΒΟΣ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ¨<http://klm.compulink.gr>  (δεν υπάρχει σήμερα - το 2007)

[9] Οδυσσέα Ελύτη, "Ο Μικρός Ναυτίλος"(1970-74) Ικαρος 1986.

[10] George Spencer-Brown (aka James Keys), "Only Two Can Play This Game".

[11] - (missing hyperlink)

[12] George A. Stathis, "Rebirth of the Atlantean Goddess" (μουσική για 12 κανάλια midi, βραβευμένη με έπαινο στον ετήσιο διαγωνισμό Μουσικής της "Roland", Αγγλία 1986)